ಭಾಗ_8_ಮೂಲ_ಜೈನ_ನಿಶಿದಿಮಂಟಪ_ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ
#ಬೇರ_ಧರ್ಮದ_ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿ_ಪರಿವರ್ತನೆ.
ಒಂದು ಮೂಲ ಜೈನ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪವನ್ನು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಧರ್ಮದ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ,ಬದಲಾಯಿಸುವಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗಳು ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಡೆದಿವೆ.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪವನ್ನು ದೇವಾಲಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.
ಕಟ್ಟಡದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಮಾರ್ಪಾಡು,ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪಗಳು ಮೂಲತಃ ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಬಗಳಿರುವ ಸಣ್ಣದಾದ ತೆರೆದ ಮಂಟಪಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಇವುಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು, ತೆರೆದ ಕಂಬಗಳ ಮಧ್ಯದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ಗಾರೆಯಿಂದ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಒಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರದ ಜೋಡಣೆ, ಭಕ್ತರು ಒಳಗೆ ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಅಥವಾ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆ ಕಾಪಾಡಲು ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು (ದ್ವಾರ) ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಮತ್ತು ಗೋಪುರ, ಮಂಟಪದ ಚಪ್ಪಟೆ ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣದೊಂದು ಶಿಖರ ಅಥವಾ ಗೋಪುರವನ್ನು (ವಿಮಾನ ಗೋಪುರ) ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡುವಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನದಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಿನ ಬದಲಾವಣೆ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮುನಿಗಳ ಪಾದದ ಗುರುತುಗಳು (ಪಾದುಕೆಗಳು) ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತವೆ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಗುಡಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಪೂಜಾ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಗ್ರಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು,ನೆಲದ ಮೇಲಿರುವ ಪಾದದ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಶಿವಲಿಂಗ, ಆಂಜನೇಯ, ಸಿದ್ದಪ್ಪ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ತಂದು ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪಾದಗಳ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಮೂಲ ಪಾದಗಳ ಕೆತ್ತನೆಯ ಮೇಲೆ ಪೀಠವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕೂರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾದಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆತುಹೋಗುತ್ತವೆ.
ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪದ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನ ಚಿತ್ರಗಳ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡುವುದು,ಮೂಲ ಮಂಟಪದ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಮುನಿಗಳ ಸಣ್ಣ ಉಬ್ಬುಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿ ಹಾಳುಗೆಡವಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಥವಾ ಆ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ದಪ್ಪನಾಗಿ ಸುಣ್ಣ, ಬಣ್ಣ ಅಥವಾ ಸಿಮೆಂಟ್ ಬಳಿದು ಅವು ಕಾಣಿಸದಂತೆ ಮರೆಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಶೈವ ಅಥವಾ ವೈಷ್ಣವ ಲಾಂಛನಗಳನ್ನು (ನಾಮ, ವಿಭೂತಿ, ತ್ರಿಶೂಲ) ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಹೆಸರಿನ ಬದಲಾವಣೆ
ಪೂಜಾ ಪದ್ಧತಿಯ ಬದಲಾವಣೆ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಬಿಸುವುದು, ಜೈನ ಧರ್ಮದ ವೈರಾಗ್ಯದ ಆರಾಧನೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪೂಜೆ, ಮಂಗಳಾರತಿ, ಗಂಟೆ ಬಾರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥ-ಪ್ರಸಾದ ಕೊಡುವಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೇವಾಲಯದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೆಸರು ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ನಿಶಿದಿ ಎಂಬ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹೆಸರನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಆ ಊರಿನ ಜನರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗುವಂತಹ "ಸಿದ್ದಪ್ಪನ ಗುಡಿ", "ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ" ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಗ್ರಾಮೀಣ ದೇವತೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಾಸ್ತವ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದು ಜನರು "ಸಿದ್ದಪ್ಪನ ಗುಡಿ" ಎಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ನೆಲವನ್ನು ಅಥವಾ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ ಒಳಗೆ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಪಾದಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಂಕರರ ಲಾಂಛನಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಇವು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪಗಳು ದೇವಾಲಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ.
ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮೂಲತಃ ಜೈನ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪ (ಸಲ್ಲೇಖನ ಸ್ಮಾರಕ) ಇದ್ದ ಜಾಗವನ್ನು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಧರ್ಮದ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇವಾಲಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕುರುಹುಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಸುಲಭ ವಿಧಾನಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.
1. ನೆಲದ ಮೇಲಿನ 'ಪಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳು' ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಗುರುತು ಎಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಪಾದದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಏನು ಗಮನಿಸಬೇಕು? ಎಂದರೆ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಒಳಗೆ ಅಥವಾ ಪೂಜಾ ಪೀಠದ ಕೆಳಗೆ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಜೋಡಿ ಪಾದಗಳ (ಪಾದಕೆಗಳು) ಕೆತ್ತನೆ ಇದೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡಿ.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹ ಅಥವಾ ಲಿಂಗವಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಪೀಠದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಪಾದದ ಗುರುತುಗಳಿದ್ದು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ತಂದು ಕೂರಿಸಿದ್ದರೆ ಅದು ಮೂಲತಃ ನಿಶಿದಿ ಜಾಗ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನ ಉಬ್ಬುಚಿತ್ರಗಳು,ಮಂಟಪವನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರೂ ಅದರ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.
ಹಾಗಾಗಿ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ.
ಏನು ಗಮನಿಸಬೇಕು? ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ಧ್ಯಾನ ಮುದ್ರೆ ಅಥವಾ ಕಾಯೋತ್ಸರ್ಗ ಮುದ್ರೆ - ನೇರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಭಂಗಿ, ಮುಕ್ಕೊಡೆ ಅಥವಾ ಚಾಮರ ಬೀಸುವ ಚಿತ್ರಗಳು ಇವೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡಿ.
ಜೈನ ಯಕ್ಷ-ಯಕ್ಷಿ ಅಥವಾ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಸಣ್ಣ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕೆತ್ತಿ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರುವ ಗುರುತುಗಳು ಕಂಡುಬರಬಹುದು.
3. ನಿಶಿದಿ ಶಾಸನಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪಗಳ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಮುನಿ ಯಾರು, ಅವರು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು ದೇಹ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು ಎಂಬ ವಿವರದ ಶಾಸನಗಳಿರುತ್ತವೆ.
ಏನು ಗಮನಿಸಬೇಕು? ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆ ಅಥವಾ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಹಳಗನ್ನಡ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕೃತ ಲಿಪಿಯ ಶಾಸನಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.
ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ "ಸಲ್ಲೇಖನ", "ಸನ್ಯಸನ", "ನಿಷಿಧಿ" ಅಥವಾ "ಮುಡಿಪಿದರು" (ದೇವಲೋಕ ಸೇರಿದರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿದ್ದರೆ ಅದು ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರರಷ್ಟು ಜೈನ ಸಲ್ಲೇಖನ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ.
4. ಕಟ್ಟಡದ ಮೂಲ ವಿನ್ಯಾಸ
ಮೂಲ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪಗಳು ಸಣ್ಣದಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ತೆರೆದ ಮಂಟಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.
ಏನು ಗಮನಿಸಬೇಕು? ದೇವಾಲಯದ ಒಳಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಮೂಲತಃ ಮುಚ್ಚಿದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಂತೆ ಇರದೆ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಗೋಡೆ ಕಟ್ಟಿ, ಬಾಗಿಲು ಇಟ್ಟು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಗೋಡೆಗಳ ಜಂಟಿ ನೋಡಿ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಬಹುದು.
5. ಪೀಠದ ಮೇಲಿನ ಲಾಂಛನಗಳು,
ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಬೇರೆ ವಿಗ್ರಹ ಇಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಮೂರ್ತಿ ಕೂರಿಸುವ ಪೀಠ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಏನು ಗಮನಿಸಬೇಕು? ಪೀಠದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ, ವೃಷಭ (ಎತ್ತು), ಆನೆ, ಕೋತಿ ಅಥವಾ ಸರ್ಪದಂತಹ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಲಾಂಛನಗಳು ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೇ ಎಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ.
ಒಂದು ಸರಳ ಉದಾಹರಣೆ: ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಾವಳಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಹಾವೇರಿ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ) ಇಂತಹ ಹಲವು ಸ್ಮಾರಕಗಳಿವೆ.
ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಜನರು ಅದನ್ನು "ಸಿದ್ದಪ್ಪನ ಗುಡಿ" ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಯ ಗುಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರಬಹುದು ಆದರೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಪಾದದ ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಬದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಮುನಿಯ ಚಿತ್ರವಿದ್ದರೆ ಅದು ಮೂಲತಃ ನಿಶಿದಿ ಮಂಟಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ಕೆಲವು ಕಡೆ ನಿಶಿದಿ ಶಾಸನವನ್ನೇ ಒಡೆದು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ ಈ ರೀತಿ ಅಮೂಲ್ಯ ನಿಶಿದಿ ಶಾಸನ ಹಾಳು ಮಾಡಿ ಜೈನ ಸಮಾದಿ ಸ್ಥಳ ದೇವಾಲಯಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ನಿಮ್ಮ ಊರಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಸಮಾದಿ ದೇವಾಲಯ ಆಗಿದ್ದರೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಕಾಮೆಂಟ್ ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲು ವಿನಂತಿ.
#ನಾಳೆ_ಭಾಗ_9_ಕಾಳುಮೆಣಸಿನ_ರಾಣಿ
#ಚೆನ್ನಬೈರಾದೇವಿ_ಸಮಾದಿ_ಸ್ಥಳ_ಇಲ್ಲಿದೆ.
#chennabyradevi #gerusoppe #keladi #ikkeri #genasinakuni #avinahalli #siddeshwaratemple
Comments
Post a Comment